Αδιέξοδα*

Ξυπνώ και βλέπω μπροστά μου ένα τείχος. Το τείχος αυτό με περιβάλλει κάθε στιγμή. Ίσως να μην είναι τίποτα περισσότερο από ένα δημιούργημα της φαντασίας μου. Κι όμως, να 'το πάλι μπροστά μου, να παίρνει τη μορφή μεσαιωνικού κάστρου και μέσα του να με φυλακίζει. Κόβει τα φτερά του έρωτα, κόβει τα φτερά των ονείρων και με προσγειώνει στην πεζή καθημερινότητα. Τότε αντιλαμβάνομαι πόσο μόνος είμαι σ’ αυτόν τον πλανήτη των έξι δισεκατομμυρίων ψυχών, σ’ αυτόν τον πλανήτη με τις ατέλειωτες μνήμες και τους απαισιόδοξους στίχους των ποιητών:

«Χωρίς περίσκεψι, χωρίς λύπη, χωρίς αιδώ

  μεγάλα κ’ υψηλά τριγύρω μου έκτισαν τείχη.»1

Ψάχνω τους τρόπους και τις λύσεις. Αναζητώ την προσωπογραφία μου:

«Ποιος αλήθεια είμαι εγώ και πού πάω

  με χίλιες δυο εικόνες στο μυαλό;»2

Αναζητώ την προσωπογραφία μου. Καθρέφτης είναι τα μάτια των άλλων. Κάθε ψηφίδα απαντά σε ένα ερωτηματικό. Όμως το ψηφιδωτό δεν τελειώνει, επειδή το σχέδιο δεν είναι προκαθορισμένο. Αλλάζει ανάλογα με τις διαθέσεις των άλλων. Εκείνοι είναι που με διαμορφώνουν. Έτσι η προσπάθεια γίνεται όλο και πιο δύσκολη. Απρόβλεπτα εμπόδια κλείνουν κάθε στιγμή τον δρόμο. Και φτάνω να βρίσκομαι απομονωμένος, όχι μόνο από τους άλλους, μα και από τον εαυτό μου:

«Μα ο εαυτός μου μια βραδιάν εμπρός μου θα υψωθεί
  και λόγο ως ένας δικαστής στυγνός θα μου ζητήσει»3

Κάθε προσπάθεια για κάτι καλύτερο οδηγείται στην αποτυχία. Και ακολουθούν μέρες πιο σκοτεινές. Ποτέ δεν θα πάψω να προσπαθώ. Όπως ο Δαίδαλος, αργά και μεθοδικά θα φτιάξω τα δικά μου φτερά, για να πετάξω πάνω από τα τείχη, πάνω από τον λαβύρινθο, στην ελευθερία:

«[…] και αν έπεσεν
  ο πτερωθείς κ’ επνίγη 
  θαλασσωμένος·  
  Αφ’ υψηλά όμως έπεσε,
  και απέθανεν ελεύθερος.»4

[*Πρώτη δημοσίευση: Διονύσης Στεργιούλας, Οι μαθητευόμενοι της οδύνης, εκδ. Οδός Πανός, Αθήνα 1995, σσ.87-88.]

1. Κ. Π. Καβάφης, «Τείχη».
2. Δ. Σαββόπουλος, «Ωδή στον Γεώργιο Καραϊσκάκη».
3. Νίκος Καββαδίας,  «Mal du départ».
4. Ανδρέας Κάλβος, «Εις Σάμον».

Στο άγνωστο νησί*

Με το επτάστιχο αυτό επίγραμμα
αποχαιρέτησε ο μαθητής τον δάσκαλό του
τον φημισμένο εκλιπόντα ποιητή.
Ένας κοινός τους φίλος τού το ζήτησε.
Το έγραψε μέσα σε λίγην ώρα
και το παρέδωσε με δισταγμό κι αμφιβολίες.
«Αλχημιστής δεινός και παθιασμένος
στη μέθη της ποιήσεως δοσμένος
άνοιγε τα χειρόγραφα και κολυμπούσε
και δεν λυπόταν, όταν ναυαγούσε.
Στο άγνωστο νησί που τώρα ζει
δεν νοσταλγεί του κόσμου τη βοή
γιατί έχει τις λέξεις του μαζί του.»

[*πρώτη δημοσίευση: περιοδικό Θευθ, τχ. 7 (Ιούνιος 2018), σελ. 68]

Αφιέρωμα στον Κώστα Καρυωτάκη

Με αφιέρωμα στον Κώστα Καρυωτάκη κυκλοφορεί το τεύχος 179 του περιοδικού Οδός Πανός (επιμέλεια: Γιώργος Πετρόπουλος). 

Περιεχόμενα αφιερώματος:

 
Σωκράτης Μελισσαράτος 

"Η κοινωνική διάσταση της ποίησης του Κώστα Καρυωτάκη"

"Ο Κώστας Καρυωτάκης και η εποχή του"

Ιάκωβος Θήρας Καραμολέγκος

"Ο ερωτικός Καρυωτάκης"

Γιώργος Πετρόπουλος

"Η θάλασσα στην ποίηση του Κώστα Καρυωτάκη"

Ιωάννης Φατούρος

"Θάνατος και μελαγχολία στο έργο του Κώστα Καρυωτάκη"

Γιώργος Πετρόπουλος

"Το μεταφραστικό έργον του Κώστα Καρυωτάκη"

Παναγιώτης Γούτας

"Σαν τάφοι τ' αδειανά σας τα κρεβάτια"

Διονύσης Στεργιούλας

"Κώστας Καρυωτάκης: Ένας απρόσμενος διάλογος"

Γιώργος Μεταξάς

"Στον αυτόχειρα της Πρέβεζας"

Άνθρωποι αντιδάνεια*

  



Φεύγουν μακριά κι όταν γυρίζουν
δεν είναι οι ίδιοι και κανείς
δεν τους αναγνωρίζει μες στα ξένα ρούχα,
τους ξένους τρόπους, την παράξενη φωνή. 
H μάνα τους έχει πεθάνει από καιρό 
τους έχουνε ξεχάσει οι συγγενείς
μα κάτι ανήσυχο μέσα στο βλέμμα τους
και κάτι ακίνητο στην κίνησή τους
δείχνουν πως το μεγάλο τους ταξίδι
κάποτε είχε ξεκινήσει από εδώ.

[*πρώτη δημοσίευση: περιοδικό Θευθ, τχ. 7 (Ιούνιος 2018), σελ. 68]

"Συγγραφείς στον Παράδεισο της μνήμης"

Το Σάββατο 2.6.2018, ώρα 2μμ., η τηλεοπτική εκπομπή του Στέλιου Λουκά "Ένα βιβλίο Ένα ταξίδι" (TV100) παρουσιάζει ένα αφιέρωμα σε λησμονημένους συγγραφείς (πεζογράφους & ποιητές) με τίτλο "Συγγραφείς στον Παράδεισο της μνήμης". Η εκπομπή προβάλλεται τόσο μέσα από τη συχνότητα της Δημοτικής Τηλεόρασης Θεσσαλονίκης όσο και διαδικτυακά.

Στο πρώτο μέρος του αφιερώματος μιλούν:

-ο Γιάννης Ατζακάς για τον Δημήτρη Χατζή

-η Ζωή Σαμαρά για τη Ζωή Καρέλλη

-ο Σταύρος Ζαφειρίου για τον Αργύρη Χιόνη

-η Έλσα Κορνέτη για τον Νίκο-Αλέξη Ασλάνογλου

-η Αλεξάνδρα Μπακονίκα για τον Γιώργο Ιωάννου
-ο Βαγγέλης Τασιόπουλος για τον Κλείτο Κύρου
-ο Διονύσης Στεργιούλας για την Ανθούλα Σταθοπούλου-Βαφοπούλου

-η Χλόη Κουτσουμπέλη για τον Ε. Χ. Γονατά

-ο Μανόλης Ξεξάκης για τον Ηλία Πετρόπουλο
-ο Παναγιώτης Δόικος για τον Δημήτρη Καπετανάκη

-ο Τάσος Αρβανιτάκης για τον Γιώργο Θέμελη.

15η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης - Πρόσκληση

Πέμπτη 3 Μαΐου | 16.00 | Αίθουσα Ε.Ι.Π. | Περίπτερο 15

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ 

«Θευθ. Οι δύο όψεις της γραφής»

Ομιλητές:  

Ζωή Βερβεροπούλου, θεατρολόγος, επίκ. καθηγήτρια Α.Π.Θ.,

Αρχοντούλα Διαβάτη, πεζογράφος, ποιήτρια,

Έλσα Κορνέτη, ποιήτρια,

Μαρία Λιτσαρδάκη, διευθύντρια «Θευθ», αν. καθηγήτρια Α.Π.Θ.,

Ευτυχία-Αλεξάνδρα Λουκίδου, ποιήτρια, δοκιμιογράφος,

Κωνσταντίνος Μπούρας, ποιητής, θεατρολόγος, κριτικός,

Αλεξάνδρα Μυλωνά, συγγραφέας, σκηνοθέτις,

Τούλα Παπαπάντου, μεταφράστρια, καθηγήτρια αγγλικής,

Μαρία Πολίτου, ποιήτρια, φιλόλογος,

Ζωή Σαμαρά, διευθύντρια «Θευθ», ομ. καθηγήτρια Α.Π.Θ., ποιήτρια,

Διονύσης Στεργιούλας, συγγραφέας.

*Χαιρετισμό θα απευθύνει και ο συγγραφέας Γιάννης Κιντάπογλου, 

 ιδιοκτήτης-διευθυντής των εκδόσεων Ρώμη.

ΟΡΓΑΝΩΣΗ: ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΡΩΜΗ

Μόνο για τα βιβλία (851 μ.Χ.)

Ο ακέραιός του χαρακτήρας

η μεγάλη του πίστη

και η φήμη του ότι κατανοεί

ακόμη και τα πλέον δύσκολα

έκρυβαν τέλεια το μυστικό

που τόσα χρόνια κουβαλούσε μέσα του.

Στον χώρο της βιβλιοθήκης

που ήταν για εκείνον ένας δεύτερος ναός

(εκεί όπου συνήθιζε να μελετά

όταν οι άλλοι αναπαύονταν)

μονολογούσε κάθε τόσο χαμηλόφωνα:

“Μόνο για τα βιβλία

βρίσκομαι σήμερα εδώ

στην πάνσεπτη και περιώνυμη μονή

για τα βιβλία που έλειπαν

από το φτωχικό μου σπίτι

για τα βιβλία που ποτέ δεν θα έφταναν

στο αγαπημένο μου μικρό χωριό.”

Αυτές τις σκέψεις έκανε

κι ύστερα μελετούσε με ιερή προσήλωση

έργα του Πρόκλου και του Πλάτωνα

έργα του Εφραίμ του Σύρου και του Ωριγένη.

[Διαβάστηκε στην τηλεοπτική εκπομπή του Στέλιου Λουκά "Ένα βιβλίο ένα ταξίδι", που ήταν αφιερωμένη στην Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης. Πρώτη προβολή στις 20.3.2018 και σε επανάληψη στις 21.3 και στις 24.3.2018 στο κανάλι TV100.]

Παρουσίαση συλλογής διηγημάτων

Την Τετάρτη 21 Φεβρουαρίου 2018, ώρα 7.30 μ.μ., θα παρουσιαστεί στην Κεντρική Δημοτική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης (Εθνικής Αμύνης 27) το βιβλίο της Κυριακής Καρούλια-Τέη «Ήμουνα γυναίκα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Οδός Πανός».

Ομιλητές: Διονύσης Στεργιούλας, Γιώργος Χρονάς και η συγγραφέας.

"Ένα βιβλίο ένα ταξίδι" - Επετειακή εκπομπή

Ολόκληρη η εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε από το Ίδρυμα Ελληνικού Πολιτισμού, στο πλαίσιο της 14ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης, την Κυριακή 14 Μαΐου 2017, για τη συμπλήρωση 25 χρόνων προβολής της εκπομπής του Στέλιου Λουκά "Ένα βιβλίο Ένα ταξίδι" από τη συχνότητα της Δημοτικής Τηλεόρασης Θεσ/νίκης (TV100), αναρτήθηκε στο διαδίκτυο σε δύο μέρη. 

Συμμετέχουν οι:

Γιώργος Παπαναστασίου, μέλος Δ.Σ. του Ιδρύματος Ελληνικού Πολιτισμού & διευθυντής του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών,

Γιάννης Ατζακάς, συγγραφέας,

Παναγιώτης Γούτας, συγγραφέας,

Χρίστος Ζαφείρης, δημοσιογράφος-συγγραφέας,

Νίκος Δαββέτας, συγγραφέας,

Ιωάννης Καζάζης, καθηγητής Α.Π.Θ. & πρόεδρος του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας,

Σταύρος Ζαφειρίου, ποιητής,

Δημήτρης Κόκορης, επίκουρος καθηγητής Α.Π.Θ., δοκιμιογράφος,

Έλσα Κορνέτη, ποιήτρια-δοκιμιογράφος,

Θωμάς Κοροβίνης, συγγραφέας-τραγουδοποιός,

Ηλίας Κουτσούκος, δημοσιογράφος-συγγραφέας & πρόεδρος της Εταιρίας Λογοτεχνών Θεσσαλονίκης,

Χλόη Κουτσουμπέλη, ποιήτρια-πεζογράφος,

Μαρία Λαμπαδαρίδου-Πόθου, ποιήτρια-πεζογράφος-δοκιμιογράφος,

Ευτυχία-Αλεξάνδρα Λουκίδου, ποιήτρια-δοκιμιογράφος,

Σαμουήλ Μπισσάρας, μεταφραστής-διερμηνέας στα αραβικά,

Ζωή Σαμαρά, ομότιμη καθηγήτρια Α.Π.Θ., ποιήτρια-δοκιμιογράφος,

Γιώργος Σκαμπαρδώνης, δημοσιογράφος-συγγραφέας,

Διονύσης Στεργιούλας, ποιητής-δοκιμιογράφος,

Γιάννης Τζιφόπουλος, καθηγητής Α.Π.Θ.,

Κώστας Χατζηαντωνίου, συγγραφέας.

*Επιστολή του συγγραφέα Αλέξη Σταμάτη διάβασε στην εκδήλωση ο Παναγιώτης Γούτας.

https://www.youtube.com/watch?v=47iJA9DXAHU

https://www.youtube.com/watch?v=lEOWUFQxYUs

Δύο ποιήματα

ΘΕΟΔΟΣΙΟΣ, 390 Μ.Χ.

Όσο ζουν άνθρωποι σ' αυτή την πόλη
θα επανέρχεται στη σκέψη τους
το αίμα που ένα μεσημέρι
χύθηκε στις μαρμάρινες κερκίδες.
Χτες το πρωί ένα τυχαίο γεγονός
μ' έφερε στην Πλατεία Ιπποδρομίου.
Κοιτώντας τους περαστικούς
που βιαστικά πήγαιναν στις δουλειές τους
είδα το παρελθόν να επιστρέφει
κι ήθελα να τους πω: «Προσέξτε,
δεν είναι όπως τη φαντάζεστε η ζωή
μέσα στο φως ένα σκοτάδι ανθίζει
το χέρι που θα μας θερίσει έχει οπλιστεί.»


ΤΟ ΔΙΚΟ ΤΟΥ ΣΑΒΑΝΟ

Τρία ολόκληρα χρόνια η Πηνελόπη
θέλοντας να εξαπατήσει τους μνηστήρες
ύφαινε καθημερινά το σάβανο του Λαέρτη
το ίδιο που ξήλωνε τη νύχτα.
Ποιον άλλον προσπαθεί να κοροϊδέψει
αν όχι τον εαυτό του ο ποιητής
γράφοντας και σβήνοντας μια ολόκληρη ζωή
λέξεις στο δικό του σάβανο, το λευκό χαρτί;

[Πρώτη δημοσίευση: περιοδικό Θευθ, τεύχος 6, Δεκέμβριος 2017, σελ.49]

Ο "Λόγος" του Ιουλίου Τυπάλδου για τον Διονύσιο Σολωμό

Συκοφαντία και φθόνος τον κόσμο κυβερνούν

μεγάλους ταπεινώνουν, μικρούς υμνολογούν.

Λοιπόν, τους έπαινούς μας ας ψάλλομεν εμείς,

γιατί να μας παινέσει δεν θα βρεθεί κανείς.
                     (Ιούλιος Τυπάλδος, «Οι γκιώνηδες»)

Ένας ενδιαφέρων, αν και όχι πρωτότυπος τρόπος για να γνωρίσουμε την προσωπικότητα ενός συγγραφέα, είναι να μελετήσουμε προσεκτικά όσα γράφει για άλλους. Στα κείμενά του για τους ομοτέχνους του είναι πολύ πιθανό να έχει προβάλει στοιχεία της δικής του προσωπικότητας, εάν ισχύει η ρήση του Φερνάντο Πεσόα ότι «αυτό που βλέπουμε δεν είναι αυτό που βλέπουμε, αλλά αυτό που είμαστε». Ο Λόγος του Ιουλίου Τυπάλδου για τον Διονύσιο Σολωμό περιλαμβάνει –εκτός από τα τυπικά στοιχεία ενός κειμένου που γράφεται για συγκεκριμένη περίσταση– κάποια βιογραφικά στοιχεία του ίδιου του Τυπάλδου (όπως η φιλία του με τον Σολωμό), τις προσωπικές αισθητικές προτιμήσεις του, αλλά και άλλες απόψεις και πεποιθήσεις του, όπως η πίστη στην αθανασία της ψυχής.

Ο Ιούλιος Τυπάλδος (Ληξούρι Κεφαλονιάς 1814 – Κέρκυρα 1883) υπήρξε εξέχουσα προσωπικότητα των Ιονίων Νήσων και ένας από τους λίγους που ο Σολωμός τίμησε με τη φιλία του. Σύμφωνα με παλαιότερες πηγές, την αγάπη του για τη λογοτεχνία τού την ενέπνευσε η Ιταλίδα μητέρα του, κόμισσα Τερέζα Ριγκέτι. Έγραψε ποιήματα στη δημοτική, επηρεασμένος από τον Σολωμό και τα δημοτικά τραγούδια και μετέφρασε μεγάλο μέρος της Ελευθερωμένης Ιερουσαλήμ του Torcuato Tasso. Ο Λόγος είναι ένα από τα ελάχιστα πεζά του που έχουν δημοσιευθεί. Τυπώθηκε το έτος της εκφώνησής του στο τυπογραφείο της Ζακύνθου Ο ΠΑΡΝΑΣΣΟΣ («Σεργίου Χ. Ραφτάνη, διευθυνόμενον υπό Νέστορος Ι. Ταρουσοπούλου») σε ένα δεκαεξασέλιδο όγδοου σχήματος. Από το ίδιο τυπογραφείο κυκλοφόρησαν το 1857, με αφορμή τον θάνατο του Σολωμού, τουλάχιστον τρία ακόμη βιβλία. Αντίτυπά τους μπορεί να δει κανείς σε προθήκες του μουσείου Σολωμού στην Κέρκυρα, μαζί με άλλες δυσεύρετες εκδόσεις που αφορούν τον ποιητή. Αντιγράφω τα στοιχεία των σελίδων τίτλου:

• ΛΟΓΟΣ / ΕΠΙΚΗΔΕΙΟΣ / ΕΙΣ ΤΟΝ / ΠΟΙΗΤΗΝ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ / ΤΟΝ ΚΟΜΗΤΑ / ΔΙΟΝΥΣΙΟΝ ΣΟΛΩΜΟΝ, / Εκφωνηθείς εν τω ναώ της Μητροπόλεως κατά το τελεσθέν υπό / του Πανιερ. Μητροπολίτου και παντός του ιερού κλήρου μνημό- / συνον των οκτώ τω Σαββάτω της Τυρινής 16 Φεβρ. 1857. / ΥΠΟ ΤΟΥ ΙΕΡ. Κ. ΣΤΡΑΤΟΥΛΗ, / Διευθυντού του Δευτερεύοντος Σχολείου Ζακύνθου.
• ΛΟΓΟΣ / ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΑΠΟΘΑΝΟΝΤΟΣ / ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΣΟΛΟΜΟΥ / ΖΑΚΥΝΘΙΟΥ ΠΟΙΗΤΟΥ / ΣΥΝΤΕΘΕΙΣ ΥΠΟ Π. ΧΙΩΤΟΥ / Και εκφωνηθείς κατά το μνημόσυνον του μακαρίτου / ΤΩ 1857 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 23.
• ΣΧΕΔΙΑΣΜΑ ΕΠΙΤΥΜΒΙΟΝ / ΕΙΣ ΤΟΝ / ΚΛΕΙΝΟΝ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΠΟΙΗΤΗΝ / ΚΟΜΗΤΑ ΙΠΠΟΤΗΝ / ΔΙΟΝΥΣΙΟΝ ΣΟΛΩΜΟΝ, / Συντεθέν υπό του Ελλογιμωτάτου Δρος / ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΑΔΟΥ ΜΠΟΝΣΙΝΙΟΡ / Διδασκάλου της Παγκοσμίου Ιστορίας και Χρονολογίας / ΕΝ ΤΩ ΛΥΚΕΙΩ ΖΑΚΥΝΘΟΥ.

Η δομή του Λόγου του Τυπάλδου είναι σε γενικές γραμμές η εξής:

• Μία εικόνα από το παρελθόν: ένας νέος (ο Σολωμός), εκφωνεί τον επικήδειο του Ούγου Φώσκολου στη Ζάκυνθο (1827).
• Ο θάνατος του Σολωμού και η απήχηση που είχε στον λαό η είδηση.
• Η αξία του Σολωμού, για την οποία ο συγγραφέας μπορεί να μιλήσει και βιωματικά, μια και τους συνέδεε βαθιά φιλία.
• Γενικές ιδέες και σκέψεις για την ποίηση και τους ποιητές, που εφαρμόζονται στην περίπτωση του Σολωμού. Αναφορές στους αρχαίους Έλληνες και στη δημοτική γλώσσα. Η γλώσσα του ελληνικού λαού που χρησιμοποίησε ο Σολωμός, είναι η γλώσσα που διασώζει το πνεύμα των αρχαίων προγόνων. Πολλές από τις ιδέες αυτές μοιάζουν να προέρχονται από κατ’ ιδίαν συζητήσεις του Τυπάλδου με τον Σολωμό, αν και κάτι τέτοιο δεν αναφέρεται στο κείμενο.
• Εστίαση σε τρία συγκεκριμένα έργα του Σολωμού: Ύμνος εις την Ελευθερίαν, Ωδή στον θάνατο του Μπάιρον, Λάμπρος. Για όσα ακολούθησαν, γράφει: «Όλα τα άλλα ποιήματα οπού συνέθεσε, αφού υψώθη εις την ανωτέραν σφαίρα της τέχνης, είναι ανέκδοτα. Δεν αμφιβάλλω ότι γλήγορα θέλει δημοσιευθούν, και βέβαια θέλει υψώσουν πολύ περισσότερον το όνομα του ποιητή μας».
• Διαχωρισμός μεταξύ ανθρώπων του πλούτου και της εξουσίας και ανθρώπων του πνεύματος. «Δάκρυα και αίμα τρέφουν τα στεφάνια, με τα οποία οι δυνάστες των εθνών στολίζουν την κεφαλή τους». Η φήμη των πρώτων είναι προσωρινή, ενώ η δόξα των δεύτερων αιώνια.
• Απευθύνεται στους νέους της Ζακύνθου: «[…] αν ζητάτε το πνεύμα του σηκώσετε τα βλέμματα ψηλά, επειδή ο ουρανός είναι η πατρίδα των μεγάλων ανδρών».
• Απευθύνεται στην ψυχή του Σολωμού.

Ο Τυπάλδος, χωρίς να ξεφεύγει από τα στερεότυπα που απαιτεί η περίσταση και από τους περιορισμούς που θέτει το είδος του λόγου, χωρίς ακόμη να ξεφεύγει από ιδεολογήματα της εποχής του (π.χ. η δημοτική γλώσσα που διασώζει το πνεύμα των αρχαίων προγόνων), καταφέρνει να δημιουργήσει ένα σημαντικό κείμενο, με παρατηρήσεις για το έργο του Σολωμού που έχουν διαχρονική αξία. Το σχόλιό του για τα έργα της τελευταίας περιόδου, που ο ποιητής συνέθεσε «αφού υψώθη εις την ανωτέραν σφαίρα της τέχνης», δείχνει ότι ο κύκλος του Σολωμού ήδη γνώριζε την αξία αυτών των έργων, που άρχισαν να γίνονται ευρύτερα αποδεκτά αρκετές δεκαετίες αργότερα. Ας μην ξεχνάμε ότι έργα του ποιητή, όπως ο Πόρφυρας και τα σχεδιάσματα των Ελεύθερων Πολιορκημένων (ή Πολιορκισμένων, όπως το ήθελε ο Σολωμός), που δημοσιεύτηκαν πρώτη φορά το 1859 στην έκδοση που επιμελήθηκε ο Ιάκωβος Πολυλάς, προκάλεσαν την απογοήτευση του κοινού, που ίσως περίμενε ποιήματα όπως η Ξανθούλα, ή ποιήματα πατριωτικά, όπως εκείνα της πρώτης περιόδου και όχι αποσπάσματα ημιτελών έργων, που ξεχείλιζαν από ιδεαλισμό. Είναι χαρακτηριστικά κάποια σχόλια αναγνωστών της εποχής, μεταξύ των οποίων και του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη (σε επιστολή του), που δείχνουν πόσο απογοήτευσε ο Σολωμός το κοινό της πρώτης έκδοσης των Απάντων των Ευρισκομένων. Μάλιστα, επειδή ελάχιστοι είχαν την ικανότητα να αντιληφθούν την αξία των αποσπασμάτων, άρχισαν να διαδίδονται φήμες σχετικές με χαμένα, κρυμμένα ή κατεστραμμένα χειρόγραφα ολοκληρωμένων έργων της τελευταίας περιόδου. Είναι όμως αμφίβολο εάν ο Σολωμός ή οποιοσδήποτε άλλος θα είχε ποτέ τη δυνατότητα να ολοκληρώσει έργα που να αγγίζουν την τελειότητα των Ιδεών. Γιατί αυτό ήταν που επιθυμούσε. 

Διονύσης Στεργιούλας

[Πρώτη δημοσίευση: περιοδικό Οδός Πανός, τχ. 138, Αθήνα 2007]

Λουκάς Δ. Παπαδάκης - Για το βιβλίο "Ο Φραντς Κάφκα και η Μοσχούλα", Νησίδες, 2017

Στο καινούριο του βιβλίο Ο Φραντς Κάφκα και η Μοσχούλα, ένα «δοκίμιο για τη λογοτεχνία», ο Διονύσης Στεργιούλας, με τη σύνθετη οπτική του κριτικού λογοτεχνίας αφενός, του ποιητή αφετέρου, έκανε αρχή να δένει και να προβάλλει διακειμενικές σχέσεις, μας προτρέπει δε να γίνουμε μάρτυρες μυστικών διαλόγων, όπως αυτοί οργανώθηκαν και καταγράφηκαν σε χαρακιές πάνω στο στερεό υλικό των βιωμάτων του. Για την εργασία του αυτή ο Στεργιούλας σημειώνει στην εισαγωγή: «Η φιλολογική και δοκιμιακή ενασχόληση με συγκεκριμένα έργα και συγκεκριμένους συγγραφείς, με τον μελετητή να αναζητά στο βάθος την ουσία των κειμένων, τις διακειμενικότητες και τα κρυφά κλειδιά, μου θυμίζει τη δραστηριότητα των τυμβωρύχων.»

Πλήθος από συγγραφείς, που υπήρξαν και ως αντικείμενο μελέτης του Στεργιούλα, επανακάμπτουν στο παρόν, καθοδηγούν και, μέσω της συνισταμένης των ιδεών τους, συνυπάρχουν και συνομιλούν με τον συγγραφέα και μεταξύ τους. Ο Παπαδιαμάντης, ο Καβάφης, ο Όμηρος, ο Σολωμός, ο Κάφκα, ο Πεντζίκης, ο Παγουλάτος, η Καρέλλη επισκέπτονται τον Στεργιούλα στη φαντασία του, εγώ θα το έλεγα: στην αλήθεια του, και εμβαθύνοντας στα ίδια λόγια αίρουν το υπαρξιακό του κενό. Γράφει ο Καβάφης στα «Κρυμμένα»: «[…] και τα γραψίματά μου τα πιο σκεπασμένα- / από εκεί μονάχα θα με νιώσουν», για να απαντήσει ο συγγραφέας: «Φαντάστηκα ότι μία βαθμιδωτή βιτρίνα βιβλιοπωλείου, όπου τα βιβλία εκτίθενται όρθια σε σειρές, με στόχο να μαγνητίσουν το βλέμμα του αδιάφορου ή βιαστικού περαστικού, μοιάζει με ένα αρχαίο κοιμητήριο, όπου οι επιτύμβιες στήλες των τάφων τοποθετούνταν σε παρόμοιες σειρές βλέποντας προς την ίδια κατεύθυνση.»

Ο Στεργιούλας δεν θα διστάσει να αφήσει πίσω του το επίπεδο της κριτικής, που σε θέλει αυστηρά ουδέτερο και αποστασιοποιημένο, και να στοχαστεί πάνω στον καημό του συγγραφέα, το μεράκι δηλαδή και τον πόνο του, για να επιτύχει να γίνει ο ίδιος συνομιλητής στον αιώνιο διάλογο πάνω στην ουσία της λογοτεχνίας. Έτσι, ενθυμούμενος την Πηνελόπη, που επί τρία χρόνια ύφαινε τη μέρα και ξήλωνε τη νύχτα το σάβανο του Λαέρτη, για να αποφύγει τους μνηστήρες της, αναστενάζει: «Αναρωτιέμαι αν υπάρχει συγγραφέας σε όλη τη γη, που δεν λειτούργησε κάποια περίοδο της ζωής του όπως η Πηνελόπη, γράφοντας και σβήνοντας λέξεις πάνω στο δικό του σάβανο, το λευκό χαρτί, επιδιώκοντας να ξεγελάσει ποιον άλλο αν όχι τον ίδιο τον εαυτό του.»

Το ίδιο, αποκαλύπτοντας τη συνύπαρξη του κακού και του καλού, «δυσ-» και «ευ-», στο όνομα Οδυσσεύς, ο καλόκακος, καθώς λέμε στην Κρήτη, θα παρατηρήσει: «Ο διαχωρισμός του κακού από το καλό στη λογοτεχνία οδήγησε ελάχιστους συγγραφείς σε σημαντικά έργα και πάρα πολλούς στην ηθικολογία».

Νιώθοντας την αγωνία του ανθρώπου, ο οποίος ζει «το μεγάλο μυστήριο της γραφής», με το «Παρελθέτω απ’ εμού το ποτήριον τούτο» να δοκιμάζει τις αντοχές μας στον φραγμό των οδόντων, η σκέψη μου οδηγείται στο ποίημα «Το νησί στη λίμνη» του Έζρα Πάουντ, σε μετάφραση Γιώργου Σεφέρη: 

              Θεέ μου, Αφροδίτη, Ερμή, πάτρωνα του κλέφτη,

              Δανείστε μου ένα μικρό καπνοπουλειό

              ή στρώστε με σ’ όποιο επάγγελμα

              Εχτός από το κερατένιο τούτο επάγγελμα του λογοτέχνη

              που όλη την ώρα σού ζητά να 'χεις μυαλό.

Βεβαίως, πέρα από τους παραπάνω στίχους που σχολιάζουν στο παιγνίδι τους την τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης, ο Διονύσης Στεργιούλας μάς βοηθά να αντιληφθούμε τον συγγραφέα ως τον άνθρωπο εκείνο, ο οποίος έχει επίγνωση της ενοχής, που άλλωστε καθορίζει και τη μοίρα του, όπως και αν αυτή λέγεται, ύβρις ή προπατορικό αμάρτημα. Αλλά με αυτά ο λογοτέχνης μας σκέπτεται και ενεργεί ήδη ως ποιητής. Διότι ασφαλώς άλλο πράμα είναι η Λογοτεχνία και άλλο η Ποίηση.

Λουκάς Δ. Παπαδάκης

[Πρώτη δημοσίευση στο ιστολόγιο "Ορχομενός Ενημέρωση" (Ιούνιος 2017) και στην εφημερίδα Χρονικά Δυτικής Μακεδονίας, αρ. φύλλου 733, 30.06.2017]