Κυριακή 31 Αυγούστου 2014

ΚΙΝΕΖΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ (ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΗ)

Το βιβλίο με τίτλο 45 ποιήματα κλασικής και σύγχρονης κινέζικης ποίησης δίνει μία αντιπροσωπευτική –νομίζω– εικόνα για τη διαχρονική πορεία της ποίησης στη μεγάλη αυτή χώρα. Η απόδοση στα ελληνικά έγινε από τον Παναγιώτη Μαυρίδη, που συνεργάστηκε για τον σκοπό αυτό με κινέζους λογίους. Στο προοίμιο και στην εισαγωγή του βιβλίου ο μεταφραστής εξηγεί τον τρόπο που εργάστηκε και δίνει ιστορικές και άλλες πληροφορίες για την κινέζικη ποίηση. Κάποιες από τις παρατηρήσεις του παρουσιάζουν ευρύτερο ενδιαφέρον: «Στον κινεζικό λαό κυριαρχεί (ή τουλάχιστον κυριαρχούσε μέχρι πρόσφατα) η στην ξηρά αγροτική ζωή, ενώ στον Έλληνα βασικό βιωματικό στοιχείο είναι η θάλασσα από τους πανάρχαιους προϊστορικούς χρόνους. Η θάλασσα επεκτείνεται απεριόριστα οπτικά και δίνει την εντύπωση ενός απέραντου επίπεδου χώρου μέσω του οποίου μπορούμε να φτάσουμε σε άγνωστους τόπους δύσκολα προσπελάσιμους στον διά της ξηράς ταξιδιώτη. Έτσι διαμορφώνεται η αντίληψη μιας ανεμπόδιστης ελευθερίας κίνησης και η ψευδαίσθηση μιας συνειδησιακής και βουλητικής ανεξαρτησίας όταν αγνοηθεί ή υποτιμηθεί ο κίνδυνος της αιφνίδιας θαλασσοταραχής».

Μεταξύ των θεμάτων που απασχολούν τους ανθολογούμενους ποιητές διακρίνονται ο έρωτας, η διαχείριση της εξουσίας, οι δυσκολίες της ζωής, η χαρά που δίνουν το φαγητό και το ποτό, η καλή παρέα, η αρμονία του τοπίου, η έντιμη συμπεριφορά που δεν εκτιμάται, η δυστυχία που ενυπάρχει στην ευτυχία και το αντίστροφο.

Μία από τις ουσιώδεις διαφορές σε σχέση με την δυτική ποίηση φαίνεται να είναι ότι στην κινέζικη ποίηση το φυσικό περιβάλλον είναι σχεδόν πάντα παρόν. Οι ανθρώπινες πράξεις βρίσκουν τις αναλογίες τους στα φυσικά φαινόμενα και συνήθως υπάρχει ένα «σκηνοθετικό» φόντο που αποτελείται από στοιχεία της φύσης και του τοπίου, όπως το φεγγάρι, τα άνθη, η βροχή, τα σύννεφα, τα πουλιά, ο ουρανός, τα βουνά, τα ποτάμια. Τα ανθρώπινα συναισθήματα εναλλάσσονται όπως οι εποχές. Όπως το φθινόπωρο και ο χειμώνας δίνουν τη θέση τους στην άνοιξη, έτσι και η θλίψη θα δώσει τη θέση της στην ευτυχία.

Στη λογοτεχνία του δυτικού κόσμου το φυσικό περιβάλλον έχει από νωρίς απαξιωθεί, για να φτάσουμε στον Καβάφη και σε πλήθος άλλων ποιητών του εικοστού αιώνα, που δεν αναφέρονται σχεδόν ποτέ σε αυτό. Η συγκεκριμένη στάση του δυτικού διανοούμενου οφείλεται εν μέρει στον Πλάτωνα και τους νεοπλατωνικούς φιλοσόφους, που τοποθέτησαν πάνω από τη φύση την Ιδέα και επηρέασαν στη συνέχεια τη χριστιανική θεολογία και τη νεότερη φιλοσοφία. Με την οπτική αυτή σχετίζονται ίσως και οι πρώτοι Αθηναίοι τραγικοί ποιητές, που ακόμη και όταν αναφέρονται στη φύση, αυτό συνήθως συμβαίνει μέσω της χρήσης σχημάτων λόγου, όπως π.χ. οι παρομοιώσεις. Φαίνεται ότι από πολύ νωρίς –πάντως μετά τον Όμηρο και τον Ησίοδο– οι έννοιες «φύσις» και «κόσμος» υποκαταστάθηκαν στον ελληνικό κόσμο από τις έννοιες «πόλις» και «άνθρωπος», από το ανθρώπινο περιβάλλον, από τους συσχετισμούς και τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ ανθρώπων που ζουν στο ίδιο ή σε διαφορετικά κοινωνικά περιβάλλοντα και από την εσωτερική διερεύνηση. Ωστόσο, η λαϊκή ποίηση (το δημοτικό τραγούδι) έμεινε σε μεγάλο βαθμό ανεπηρέαστη από την ατομική δημιουργία, που προϋπέθετε συνήθως τους (εκλεπτυσμένους και με άλλου τύπου προβληματισμούς) κατοίκους των πόλεων ως κοινό. Έτσι, πολλά από τα ποιήματα του βιβλίου μοιάζουν να έχουν κοινές ή παραπλήσιες δομές με ελληνικά δημοτικά τραγούδια. Όλα αυτά βέβαια δεν σημαίνουν ότι στη νεότερη ατομική ποίηση σταμάτησαν οι αναφορές στο φυσικό περιβάλλον και στις αναλογίες που αναδεικνύονται όταν το συγκρίνουμε με το ανθρώπινο. Κάθε άλλο. Οι δρόμοι της ποίησης ποικίλουν, ώστε να μπορούν να εκφράζονται μέσω αυτής δημιουργοί τελείως διαφορετικής ιδιοσυγκρασίας και κοσμοαντίληψης. Οι στίχοι του Νικηφόρου Βρεττάκου που ακολουθούν, θα μπορούσαν, χωρίς αμφιβολία, να προέρχονται από το βιβλίο με τα κινέζικα ποιήματα:

                                    Μια μυγδαλιά και δίπλα της, 
                                    εσύ. Μα πότε ανθίσατε; 
                                    Στέκομαι στο παράθυρο 
                                    και σας κοιτώ και κλαίω.
ΔΣ 

["45 ποιήματα κλασικής και σύγχρονης κινέζικης ποίησης". 
 Απόδοση στα ελληνικά: Παναγιώτης Θ. Μαυρίδης
 Εκδόσεις Οδός Πανός, Αθήνα 2014, σ. 112]

Τετάρτη 30 Ιουλίου 2014

Πανσέληνος*
Η φήμη που ακολουθούσε τον διοικητή της συμβασιλεύουσας ήταν ότι δεν χόρταινε να αρπάζει από τους κατοίκους της πόλης -και ιδιαίτερα από τους πιο φτωχούς- τις περιουσίες τους και να τους αφήνει ανήμπορους και αβοήθητους. Σε όσους τον κατέκριναν, δικαιολογούσε τις πράξεις του με αυτά τα λόγια: Είναι εντολές που έχω πάρει από τη βασιλεύουσα. Οι φόροι πρέπει να εισπραχθούν. Όταν πρότεινε στον Μανουήλ Πανσέληνο την αγιογράφηση κεντρικού ναού, υποσχόμενος μεγάλη αμοιβή και κάθε άλλη στήριξη, εκείνος ταράχτηκε. Σκέφτηκε ότι η αμοιβή του και τα έξοδα αγιογράφησης θα πληρώνονταν με χρήματα που είχαν αφαιρεθεί από συμπολίτες του που τώρα πεινούσαν. Βρήκε μία πρόχειρη δικαιολογία και αρνήθηκε. Του είπε ότι πολλοί θα ήταν πρόθυμοι και πανέτοιμοι να αναλάβουν ένα τόσο σημαντικό έργο. Αν έστελνε έναν κρατικό υπάλληλο στην αγορά, σίγουρα θα γύριζε φέρνοντας τον κατάλληλο.




[*Πρώτη δημοσίευση: 
Περιοδικό Οδός Πανός, τχ. 161, 
Ιανουάριος-Μάρτιος 2014, σελ. 20-21]


Σάββατο 31 Μαΐου 2014

Δεν είπαν λέξη (Κωνσταντινούπολη 1366 μ.Χ.)


Η αγάπη του λαού στο πρόσωπό τους
ήταν πρωτοφανής· οι τρεις σοφοί
ήξεραν να μιλούν όπως κανείς.
Ο πρώτος, ο ιεροκήρυκας, κατακεραύνωνε
από την εκκλησία κάθε Κυριακή
όσους απομακρύνονταν από την ηθική.
Ο δεύτερος μιλούσε για την άτεγκτη εξουσία
κι έδινε συμβουλές για των ψυχών τη σωτηρία.
Ο τρίτος, του Χριστού ο υμνωδός,
με αυστηρότητα έκρινε στην αγορά
τις πράξεις άλλων υμνωδών (φίλων κι εχθρών).

Ο άρχοντας Νικάνωρ, σύμβουλος του βασιλιά,
που την ακεραιότητά τους είχε πληροφορηθεί
τους παρακάλεσε να έρθουν στην αυλή του
(να ζήσουν στο εξής υπό την εύνοιά του)
και η φήμη τους να φτάσει ως τα πέρατα της γης.
Άμεσα ανταποκρίθηκαν κι οι τρεις.

Μα όταν αποκαλύφθηκαν του άρχοντα οι ραδιουργίες
και έγινε παντού γνωστό (χωρίς αμφιβολίες)
πως ο Νικάνωρ μυστικά διέταζε
να αυξάνονται παράνομα οι φόροι
να φυλακίζονται όσοι δεν είχαν να πληρώσουν
και να εκτελούνται οι αντιφρονούντες,
όταν ακόμη έγινε γνωστό
ότι στο πιο σκοτεινό δωμάτιο της έπαυλής του
έκρυβε ένα περίτεχνο άγαλμα του Ιανού
που λάτρευε κρυφά, με ιερουργίες των Ρωμαίων
ξεχασμένες – παρότι δήλωνε σε όλα χριστιανός –
οι τρεις σοφοί δεν μίλησαν, δεν είπαν λέξη
τίποτα δεν ακούστηκε από τα χείλη τους.

Παρασκευή 16 Μαΐου 2014

Από παιδί ναυάγησα

σύνθεση/ερμηνεία: Στέργιος Κώττας
στίχοι: Διονύσης Στεργιούλας 

Πέμπτη 8 Μαΐου 2014

Αρχείο Γιώργου Ιωάννου - Η επιστροφή

Εκδήλωση, 11η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης
Αίθουσα Διεθνούς Φεστιβάλ Ποίησης [Περίπτερο 15, ΔΕΘ/Helexpo]

Κυριακή 11 Μαΐου, 16:00-17:00

Ομιλητές: Γιάννης Μπουτάρης, δήμαρχος Θεσσαλονίκης, και οι συγγραφείς Παναγιώτης Γούτας, Δημήτρης Κόκορης, Θωμάς Κοροβίνης, Λέων Α. Ναρ, Τόλης Νικηφόρου και Διονύσης Στεργιούλας

Συντονισμός: Στέλιος Λουκάς
Οργάνωση: ΕΙΠ/ΕΚΕΒΙ

Τετάρτη 30 Απριλίου 2014

Πρόσκληση

Η Εταιρία Λογοτεχνών Θεσσαλονίκης και οι Εκδόσεις "Οδός Πανός"

                         σας προσκαλούν

στην παρουσίαση των βιβλίων του Παναγιώτη Θ. Μαυρίδη
"Επί παντός επιστητού" και "Δωρήματα & Μνήμες"

την Τετάρτη 7 Μαΐου 2014 στις 7:30 μ.μ.
στη Στέγη της Ε.Λ.Θ. (Δημοσθένους 4 - 2ος όροφος)


Για τα βιβλία θα μιλήσουν οι:

Ευτυχία-Αλεξάνδρα Λουκίδου ποιήτρια, δοκιμιογράφος
Διονύσης Στεργιούλας συγγραφέας
Γιώργος Χρονάς ποιητής, εκδότης
 



Δευτέρα 31 Μαρτίου 2014

Το παράξενο φως 

σύνθεση/ερμηνεία: Στέργιος Κώττας
στίχοι: Διονύσης Στεργιούλας

Το φως
το παράξενο φως
που το δρόμο σού δείχνει
στη σκιά του σε ρίχνει.

Μα εσύ
ήσουν πάντα εκεί
σ’ άλλης γης μουσική
σ’ άλλου κόσμου το δάκρυ.
Μα εσύ
θα ’σαι πάντα εκεί
να μιλάς με σιωπή
να ξυπνάς με σκοτάδι.

Το φως
το παράξενο φως
που όλο σβήνει κι ανάβει
στη σκιά του σε θάβει.

Μα εσύ
θα ’σαι πάντα εκεί
να ακούς τη βροχή
να ζητάς το σκοτάδι.
Μα εσύ
είσαι πάντα εκεί
και μου λείπει πολύ
της φωνής σου το χάδι.

Το φως
το παράξενο φως
που το δρόμο σού δείχνει
στη σκιά του σε ρίχνει.


Παρασκευή 28 Φεβρουαρίου 2014

Πρωτότυπη θρησκευτική τέχνη του 20ού αιώνα:
Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης 


Ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης (1908-1993) είναι γνωστός κυρίως ως πεζογράφος και δευτερευόντως ως ζωγράφος, ενώ ακόμη λιγότεροι τον γνωρίζουν ως ποιητή. Τη δεύτερη από τις παραπάνω ιδιότητες έχει συνδέσει το αναγνωστικό κοινό με τα εξώφυλλα των βιβλίων του, που ήταν σχεδιασμένα από τον ίδιο. Με εξαίρεση το εκτενές αφιέρωμα του περιοδικού Ίνδικτος (τχ. 18, 2004) στο έργο του, και κάποιες εκθέσεις, το ευρύ κοινό δεν είχε την ευκαιρία να δει ταυτόχρονα μεγάλο αριθμό ζωγραφικών του έργων, ώστε να εξαγάγει γενικότερα συμπεράσματα για τον όγκο, την τεχνοτροπία και τη σημασία της ζωγραφικής του. Η έκθεση στο Πολιτιστικό Κέντρο του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης στη Θεσσαλονίκη (Δεκέμβριος 2013 – Φεβρουάριος 2014) και η συνοδευτική έκδοση καλύπτουν οριστικά αυτό το κενό. [Στοιχεία της έκδοσης: Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης. Φυσικός εκκλησιασμός 1934-1993. Κείμενα: Γαβριήλ Νικολάου Πεντζίκης, Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, ΜΙΕΤ, Θεσσαλονίκη 2013, 253 σελίδες με 399 έγχρωμες εικόνες].

Τα περισσότερα έργα ζωγραφικής του Πεντζίκη σχετίζονται άμεσα με την ψηφαρίθμηση, μία καθημερινή δραστηριότητά του κατά τις τελευταίες δεκαετίες της ζωής του. Η ψηφαριθμική ανάλυση κειμένων, που προέρχονταν κυρίως από τον «Συναξαριστή», οδήγησε στη δημιουργία έργων με παραστάσεις που συχνά αντιπροσωπεύουν πτυχές της ιστορίας, της τέχνης και της παράδοσης της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Τα έργα του, συνήθως τέμπερες σε χαρτί, αποτελούνται από διακριτές πινελιές-ψηφίδες, των οποίων το χρώμα, η απόχρωση και ο αριθμός προκύπτουν από την ψηφαριθμική ανάλυση που έχει προηγηθεί. Πρόκειται για μία υψηλού επιπέδου θρησκευτική τέχνη σε ό,τι αφορά την τεχνική, το περιεχόμενο και το αισθητικό αποτέλεσμα. Για μία τέχνη με έντονη αυτοαναφορικότητα, που μένει μακριά από ορθολογικές προσεγγίσεις και ακαδημαϊκούς ορισμούς. Ο ίδιος ο καλλιτέχνης όχι μόνο δεν αρνήθηκε τη σχέση της τέχνης του με την Εκκλησία, αλλά συνήθιζε να την προβάλλει με κάθε δυνατό τρόπο και να την υποδεικνύει εκεί όπου η σχέση αυτή ήταν κρυμμένη ή δεν γινόταν εύκολα κατανοητή.

Ο Πεντζίκης ζωγραφίζει τις μορφές και τα τοπία χωρίς να προσπαθεί να δημιουργήσει την αίσθηση του βάθους. Η τέχνη του παραπέμπει εν μέρει σε έργα λαϊκών ζωγράφων προδίδοντας τη μαθητεία του και τον σεβασμό του στη λαϊκή παράδοση. Παραπέμπει –με την φαινομενική απλοϊκότητα των συνθέσεων και την έλλειψη του βάθους– και στη ζωγραφική των παιδιών προδίδοντας επίσης τον σεβασμό του στην παιδική ηλικία. Παραπέμπει τέλος στις βυζαντινές αγιογραφίες, μόνο που η σχέση αυτή είναι εσωτερική, στο επίπεδο της δομής, των βιωμάτων που προηγήθηκαν και της (συγκεκαλυμμένης στον σύγχρονο ζωγράφο) υπερβατικής θέασης του κόσμου. Άλλες αναφορές στα έργα του σχετίζονται με την εικονογράφηση των βυζαντινών χειρογράφων και την εξωτερική όψη της τοιχοποιίας των βυζαντινών ναών.

Έχοντας συνηθίσει να θεωρούμε μέτρο για τη θρησκευτική ζωγραφική του καιρού μας τα αντίγραφα των φορητών εικόνων του Θεοφάνη του Κρητός και τα αντίγραφα ή τις μιμήσεις των βυζαντινών τοιχογραφιών, ξεχνάμε πως ο Φώτης Κόντογλου (που επανέφερε στο προσκήνιο ως απόλυτο πρότυπο τη βυζαντινή τέχνη), παρόλο που αναφέρεται διαρκώς στην παράδοση, στην πραγματικότητα δεν έχει παρά ελάχιστη σχέση με τη νεοελληνική παράδοση, αφού λειτουργεί ως θύμα ενός ιδεολογήματος, που σε διάφορες εκδοχές του απασχόλησε ή ταλαιπώρησε πολλούς έλληνες διανοούμενους του εικοστού αιώνα και ιδιαίτερα τους δημιουργούς που ονομάστηκαν σχηματικά και ίσως κάπως απλουστευτικά «γενιά του τριάντα». Ο Κόντογλου αγνόησε (χρησιμοποιώντας την μόνο ως πρόσχημα, αν και τη γνώριζε σε βάθος) τη ζωντανή παράδοση της εποχής του και των τελευταίων πριν την εποχή του αιώνων και θέλησε -πετυχαίνοντάς το σε μεγάλο βαθμό- να επαναφέρει τη θρησκευτική τέχνη του καιρού του σε ένα προηγούμενο στάδιο της εξέλιξής της. Συνεχίζοντάς την δηλαδή από εκεί που –κατά τον ίδιο– άρχισε η καμπή ή η παρακμή της. Ο Κόντογλου ήταν από πολύ νωρίς σίγουρος για τις αισθητικές του επιλογές, ενώ ο Πεντζίκης αναζητούσε διαρκώς τον δρόμο του αποφεύγοντας να πατά σε έτοιμα ίχνη. Από την άποψη αυτή, η θρησκευτική τέχνη του Πεντζίκη είναι σαφώς πιο πρωτότυπη και πιο ενδιαφέρουσα από τη θρησκευτική τέχνη του Κόντογλου και πολλών επιγόνων του, που ζωγράφιζαν σαν να ζουν στον 14ο, τον 15ο ή τον 16ο αιώνα. Μόνο όμως από αυτή την άποψη, γιατί ο Κόντογλου υπήρξε ζωγράφος με εξαιρετική αντίληψη των χρωμάτων και μοναδική γνώση της βυζαντινής θρησκευτικής εικονοποιίας. ΔΣ



 

Παρασκευή 31 Ιανουαρίου 2014

Δυο μελοποιημένα ποιήματα

Σύνθεση, ενορχήστρωση, ερμηνεία: Στέργιος Κώττας
Στίχοι: Διονύσης Στεργιούλας


[Πρώτη δημοσίευση: 

Σίβυλλα - περιοδικό Εμβόλιμον, τχ. 63-64, 2012, σελ. 61

Η Τέχνη του Πολέμου - εφημερίδα Ελευθεροτυπία, ένθετο "Βιβλιοθήκη", αρ. 615, Σάββατο 7 Αυγούστου 2010]


ΧΡΗΣΜΟΙ (ΣΙΒΥΛΛΑ)



Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

Τρίτη 31 Δεκεμβρίου 2013

ΔΥΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΟΥ ΣΤΕΡΓΙΟΥ ΚΩΤΤΑ
με στίχους του Διονύση Στεργιούλα

Η ΘΑΛΑΣΣΑ

 

ΌΣΑ ΕΙΠΕΣ ΦΤΑΝΟΥΝ

Σάββατο 30 Νοεμβρίου 2013


ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΑΛΒΟΣ (ποίημα)

Σε κάποιες από τις μετακινήσεις του από πόλη σε πόλη, ακόμη και στο ταξίδι του προς την Ελλάδα με πλοίο, μυστικοί πράκτορες ευρωπαϊκών κυβερνήσεων ακολουθούσαν τον Ανδρέα Κάλβο. Είχαν πάρει εντολή να μελετούν διεξοδικά την αλληλογραφία του και να καταγράφουν κάθε ύποπτη ενέργεια, κάθε συνάντηση και κάθε συνομιλία του. Έτσι ήταν, έτσι είναι και έτσι θα είναι: οι ποιητές θα αμφιβάλλουν για την κάθε τους λέξη και το κάθε τους βήμα, σίγουροι για τη ματαιότητα των λόγων και των έργων τους, και οι μισθοδοτούμενοι των τυράννων θα παρακολουθούν από τη σκιά, σίγουροι ότι προσφέρουν ανεκτίμητες υπηρεσίες στην ανθρωπότητα. ΔΣ