Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα CULTURE BOOK. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα CULTURE BOOK. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Παρασκευή 31 Οκτωβρίου 2025

Ακραία λεκτικά φαινόμενα - Βιβλιοπαρουσίαση του Λουκά Παπαδάκη

Όταν η λέξη φτάνει στα άκρα της, τότε δεν έχει να κάμει παρά ένα ακόμη βήμα και να προχωρήσει πέρα από αυτά. Ώστε συμβαίνει καμιά λέξη να μην έχει όρια και έτσι σε κάθε ευκαιρία μπορεί να γίνεται κάτι διαφορετικό και μαζί της να αλλάζει όποιον την εντάσσει στον λόγο του. Η αλλαγή σημασίας μιας λέξης, ή η απόδοση νέας σε αυτήν, μας μεταμορφώνει, αλλάζουν αυτά που έχουν σημασία για εμάς.

Αυτές τις μεταβολές στη γλώσσα, τις οποίες έργο του έχει να μελετά ο γλωσσολόγος, να αποτρέπει ως θεματοφύλαξ ο φιλόλογος και να καταγράφει ασθμαίνοντας ο λεξικογράφος, αυτές λοιπόν τις μεταβολές εκμεταλλεύονται οι συγγραφείς. Όσον αφορά δε την ποίηση, ο ποιητής τις μετα-χειρίζεται, για να φέρει και πάλι ενώπιον του κοινού του τη θεϊκή πνοή, έστω και ως αναπαράσταση. Θα μπορούσε κάποιος να πει πως έχουμε να διαχειριστούμε ένα γλωσσικό κυκεώνα, όμως προτιμώ να πιστεύω ότι η γλώσσα παραμένει πάντοτε μια αρχέγονη σούπα.

Αυτές είναι οι σκέψεις που έκανα, στην προσπάθειά μου να συγχρονιστώ με την οπτική τού Διονύση Στεργιούλα, όπως αυτή εμφανίζεται στο τέταρτο ποιητικό του βιβλίο, μια ποιητική σύνθεση υπό τον τίτλο Ακραία λεκτικά φαινόμενα. Η αρχική μου αίσθηση είναι πως κίνησε να δουλεύει την υπόθεσή του με σεβασμό στις αρχές και τους όρους που θέτει η φιλολογική επιστήμη. Μελέτησε, στοχάστηκε, θεωρητικολόγησε πάνω στις λέξεις και τα φαινόμενά τους, σε συνάρτηση μάλιστα με τα γλωσσικά φαινόμενα, και όταν έδεσε το ερώτημά του, προχώρησε στο δεύτερο στάδιο, στην in vitro αναπαραγωγή τού ασταθούς περιβάλλοντος στο οποίο ζούμε. Αν για τα ακραία καιρικά φαινόμενα, υπεύθυνη είναι η κλιματική αλλαγή, ποιος ή τι ευθύνεται για τα ακραία λεκτικά φαινόμενα; Εργαστηριακά, με αλλεπάλληλα πειράματα, 132, όσα τα επιμέρους ποιήματα, διερεύνησε αν όντως έχουν ισχύ οι υποθέσεις, που η θεωρία πρότεινε ή και μαθηματικά απέδειξε, Φυσικά και Μεταφυσικά: «Λένε πως είναι οι σκέψεις λέξεις / που κάθε βράδυ ξαγρυπνούν / λένε πως βλέπουν στο σκοτάδι / και στο δωμάτιο τριγυρνούν. / Λένε πως ένας ουρανός / κρύβεται μέσα μας βαθιά / λένε πως μόλις ξημερώσει / μια νέα νύχτα ξεκινά. / Λένε πως όσα είναι μακριά / γρήγορα έρχονται σ’ εσένα / λένε πως όσα είναι κοντά / γίνονται μακρινά και ξένα» (σελ. 7).

Παρακολουθώντας τις λέξεις στον κραδασμό και τη μετάπτωσή τους, ο ποιητής εμπιστεύεται και διατυπώνει λόγο διδακτικό: «… Όσο και αν το προσπαθήσεις / να παραμείνεις αφανής / η παρουσία σου έχει καταγραφεί / όπως μια λέξη στο λευκό χαρτί. / Μόνο αν κάψεις το χαρτί / χάνεται η λέξη χάνεσαι κι εσύ» (σελ. 8). Από τον διδακτικό περνά, σαν σε άλλη διάσταση, στον αποφθεγματικό λόγο, ο οποίος μας προσδίδει κάποια ασφάλεια, ακόμη και αν πρόκειται για επίφαση σταθερότητας. Άλλωστε αυτή δεν ήταν για τον λαό, για χιλιετίες και μέχρι πριν από μερικές δεκαετίες, οπότε και αποκοπήκαμε από την παράδοση, αυτή δεν ήταν η λειτουργία τής παροιμίας; «Η λέξη «ανυπομονησία» / μπορεί να κρύβει άπειρη υπομονή / όπως η λέξη «αναμάρτητος» / μοιάζει να αναδύεται / μέσα από όγκους αμαρτίας» (σελ. 18).

Βεβαίως οι δοκιμαστικοί σωλήνες, τα τρυβλία Πετρί, η λευκή μπλούζα, δεν διατηρούν την αποδεικτική τους ικανότητα και εκτός τής Φύσης, της πραγματικότητας. Και εδώ έρχεται ο μυστικός λόγος, ο ποιητής γίνεται μυστικός: «Κι όμως το μεγαλύτερο μυστήριο / δεν είναι ο θάνατος των λέξεων / αλλά η γέννησή τους / η διαρκής τους γέννηση / κάθε φορά που τις καλεί η σιωπή» (σελ. 8).

Γνωρίζω πια καλά πως η λέξη εμπεριέχει τον δόλο, γίνεται το δόλωμά μας. Ωστόσο επιμένω στον λόγο, στον διάλογο. Μέχρι που ο διάλογος κόβεται και έρχεται η ώρα τής σιωπής. Η σιωπή έχει το χρόνο της, φτάνει να μη χρονίζει: «Στα πολλά λόγια ναυαγεί / κάθε αλήθεια. / Αλλά μη λες πως η σιωπή / είναι από μόνη της αλήθεια» (σελ. 14). Αν δεν αμφιβάλλεις, δεν αγαπάς. Αν δεν αρνηθείς, δεν πιστεύεις: «Όταν διαβάζεις διφορούμενους χρησμούς / να ξέρεις πως καμιά αλήθεια / δεν κρύβεται στις λέξεις τους / να ξέρεις πως η μόνη αλήθεια είναι / πως έχεις την ανάγκη των χρησμών» (σελ. 12). Αν δεν πεθάνεις, δεν ζεις: «Μιλούσα περιφραστικά / με εκτενείς περιγραφές / με αναλυτικές πληροφορίες / με πλήθος καλολογικών στοιχείων. / Μόνο όταν είδα απέναντί μου / τον θάνατο να ’ρχεται προς το μέρος μου / χωρίς να θέλω μίλησα απλά» (σελ. 14). Αν δεν ζήσεις, δεν πεθαίνεις: «Πότε θα έρθει εκείνο το παιδί / που με τη γόμα του θα σβήσει / προσεκτικά την κάθε λέξη σου;» (σελ. 17).

Στα Ακραία λεκτικά φαινόμενα ο Διονύσης Στεργιούλας απογειώνει τον ποιητικό λόγο, εκφραζόμενος με τη δική του φωνή και με τη δική του σιωπή. Με τη φωνή και τη σιωπή από τη μια, με τη ζωή και τον θάνατο από την άλλη, με εναλλασσόμενες τις αντιστοιχίες. Δυο του στίχοι περιγράφουν την αέναη κατάσταση ενός συγγραφέα: «Δεν έχω μάθει να διαβάζω το λευκό χαρτί· / μέχρι να μάθω να διαβάζω, γράφω» (σελ. 20).

Σε τι λοιπόν οφείλονται τα ακραία λεκτικά φαινόμενα; Υπάρχει μια απάντηση; Υπάρχει, αλλά δεν είναι μία. Για την ακρίβεια, όποτε η ερώτηση είναι συγκεκριμένη, ο αριθμός των απαντήσεων τείνει στο άπειρο. Εμφανίζονται πάλι οι μακαρίτες φίλοι μου να μπουν στη συζήτηση. Ο Ανδρέας Σαββάκης: «Το πραγματικό είναι τόσο πολύμορφο, που δεν μπορεί να παρασταθεί με τις λέξεις. Δεν είναι μνήμη, διότι η μνήμη αποκτάται αφεαυτού. Οι λέξεις είναι κάποια απεικάσματα της πραγματικότητας». Ο Μιχάλης Μανιός: «Στο τέλος-τέλος εμείς φτιάχνουμε τις λέξεις και οι λέξεις είμαστε εμείς». Συζήτηση στο διηνεκές.

Τα Ακραία λεκτικά φαινόμενα δεν είναι μια ποιητική σύνθεση, όπου θα αρκεστούμε να βρούμε καλά στοιχεία. Είναι αριστοτεχνικά δομημένα, παρά το ότι μας λέγεται πως «Ένας άνεμος σκόρπισε τις σελίδες / πριν προλάβω να τις αριθμήσω. / Όλες οι εκδοχές θα έχουν στο εξής / την ίδια εγκυρότητα, το ίδιο βάρος / την ίδια αληθοφάνεια. / Το πριν και το μετά θα είναι έννοιες / χωρίς καμία σημασία / σ’ αυτόν τον άχρονο κόσμο» (σελ. 32).

Τα Φαινόμενα λοιπόν αξίζει να διαβαστούν, να μελετηθούν, να αποτελέσουν μια αναφορά για το τι είναι η ποίηση, για το τι αυτή υπηρετεί. Επαινούμε τον ποιητή για την πρωτοτυπία τής ιδέας, για την ευρηματικότητά του, για το ότι επανασυνδέει την ποίηση με τη φιλοσοφία, τη μουσική, τη ζωγραφική. Και κυρίως για την πρόταση ζωής που θέτει. 

Λουκάς Δ. Παπαδάκης*


*Ο Λουκάς Παπαδάκης γεννήθηκε το 1963 στην Ιεράπετρα, τελείωσε το 2ο Λύκειο Ηρακλείου και σπούδασε στην Οδοντιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Από το 1991 ζει και εργάζεται στη Βοιωτία. Έχει κυκλοφορήσει το ποίημα Υπέρ Μαργίτη (Εκδόσεις Οδός Πανός, 2019) και εκτός εμπορίου τα ποιήματά του, χωρισμένα σε τέσσερις ενότητες: «Έχματα Νηών», «Το Θηλυκό Νερό», «Αποδείξεις Ιστορίας» και «Ταμειον ποιησης». Εξέδωσε επίσης τις ιστορικές μελέτες Ο Δέκατος Τρίτος Απόστολος. Πράξεις Μελετίου Μεταξάκη (έκδοση εκτός εμπορίου, Ηράκλειο 2014) και Η Κρήτη στην Επανάσταση του Εικοσιένα. Από την ιστοριογραφία στην ποίηση (έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως Ιεραπύτνης και Σητείας, Ιεράπετρα 2021). Κείμενά του ποιητικά, κριτικά-δοκιμιακά, βιβλιοπαρουσιάσεις, ιστορικά, χρονογραφήματα, αφηγήματα και ημερολογιακές σελίδες, έχουν φιλοξενηθεί σε περιοδικά και εφημερίδες.



Σάββατο 31 Ιουλίου 2021

Λίλια Τσούβα: Η λυρική γοητεία της ποίησης του Διονύση Στεργιούλα

[Κριτική της Λίλιας Τσούβα στον διαδικτυακό βιότοπο πολιτισμού Culture Book για το ποιητικό βιβλίο του Διονύση Στεργιούλα Το παράδοξο του ζην, εκδόσεις Νησίδες, Θεσσαλονίκη 2021.]

 

Πώς γίνεται να μην είχες προσέξει

πως κάθε οικεία θάλασσα

έχει αβυθομέτρητα σημεία

πως κάθε χάρτης του ουρανού

έχει αχαρτογράφητες πορείες

πως δεν γνωρίζουμε ούτε καν

τα βήματά μας πού μας πάνε;

 

Το παράδοξο του ζην του Διονύση Στεργιούλα (Νησίδες, 2021) είναι ένα ποιητικό έργο με λυρική γοητεία που κατακτά επάξια την ξεχωριστή του θέση στη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία.

Πρόκειται για πολύστιχο αφηγηματικό ποίημα με κυκλική δομή και φιλοσοφικές προεκτάσεις. Εξιστορεί μια δραματική ανθρώπινη περιπέτεια με πραγματικά και φανταστικά στοιχεία και τρόπο που παραπέμπει σε παραλογές ή έργα της δημώδους νεοελληνικής γραμματείας.

Ο ποιητής περιδιαβαίνοντας την πόλη του, έρχεται σε επαφή με τους ανθρώπους και τις όψεις της. Μέσω των πολλαπλών και εναλλασσόμενων εστιάσεων καταθέτει την αγωνία του για τη ζωή και την ύπαρξη. Σκηνικό είναι ο δρόμος μιας οικείας πόλης που δεν κατονομάζεται, προσδίδοντας στο περιεχόμενο διανθρώπινη ισχύ και περιλαμβάνοντας τις πόλεις όλων μας. Τα γεγονότα εξελίσσονται γραμμικά. Διαρκούν μία ημέρα και έχουν για αφετηρία τους το πρωί. Η μέρα είναι συνηθισμένη και ανοιξιάτικη, το πρόσωπο που αφηγείται μιλά στο δεύτερο ενικό και με αφορμή το υπερβατικό γεγονός της βιαστικής αναζήτησης του χρόνου που έχασε στο κομοδίνο του.

Όταν εκείνο το πρωί της άνοιξης

έψαχνες βιαστικά στο κομοδίνο

να βρεις τον χρόνο που έχασες

η σχέση σου με το παρόν λιγόστευε.

Πρώτος σταθμός του αφηγητή-περιπατητή η παιδική ηλικία. Κουβαλά την ονειροπόληση και την αθωότητα, όμως χάνεται απότομα και αμετάκλητα.

[…] Η μέρα σου ξεκίνησε πολύ μονότονα

σ' ένα κατάστημα που γνώριζες από παιδί.

Μπήκες στον χώρο με μεγάλη σιγουριά

Αλλά δεν έβρισκες αυτό που ήθελες.

Σου είπαν ότι το προϊόν εξαντλήθηκε […]

«Πρέπει να βρείτε κάτι άλλο

κάτι που να του μοιάζει», σου είπανε […]

Η ενηλικίωση οδηγεί στην υπαρξιακή αναζήτηση και την εσχατολογική αναφορά. Πίσω από τις ποικίλες εκφάνσεις της πεζής πραγματικότητας της πόλης θα αναδυθεί η ρευστότητα της ζωής, αλλά και η απώλεια του ουσιαστικού στην οποία έχουμε οδηγηθεί, το άδηλο μέλλον και το λανθασμένο παρελθόν, με τα προσωπικά σφάλματα. Οι στίχοι θα θυμίσουν τον πίνακα Ο Κήπος των επίγειων απολαύσεων του υπερρεαλιστή ζωγράφου Ιερώνυμου Μπος (Hieronymus Bosch, περ. 1450-1516).

Τα δέντρα, όταν βγήκες από το κατάστημα,

έμοιαζαν με σκηνικό της κόλασης

ο γαλάζιος ουρανός ήταν μια απειλή

τα πουλιά που κελαηδούσαν τόσο όμορφα

νόμιζες ότι σε κοροϊδεύουν.

Τόσες χιλιάδες άνθρωποι σε κίνηση

κι ο μέσος όρος μια ακινησία.

Ο περιπατητής-αφηγητής εξερευνά τους ήχους και τα θεάματα της πόλης σαν τον Λέοπολντ Μπλουμ (James Joyce, 1882 - 1941, Ulysses, 1922). Σταθμοί του ένα κορίτσι με μεγάλη μαύρη τσάντα, κάποιοι άνδρες με ομπρέλες, ένα φύλλο που έπεσε από μια δεντροστοιχία, η βροχή, μία γάτα, ένα σπουργίτι, ένα τρακάρισμα αυτοκινήτων, η συνάντηση με έναν συνταξιούχο συνάδελφο.

Η χειμαρρώδης εξιστόρηση αντιπαραβάλλει τον εσωτερικό βίο με τη ρηχότητα, τη ζωή με τον θάνατο, την αιωνιότητα με τη στιγμή.

Τότε είδες ένα σπουργίτι

ένα φοβισμένο μικρό σπουργιτάκι

πάνω σε ένα παρκαρισμένο ποδήλατο.

Σκέφτηκες ότι η σκηνή είναι ωραία

σκέφτηκες να το φωτογραφίσεις

να το κλείσεις για πάντα στη φωτογραφία.

Εάν κατάφερνες να φυλακίσεις τη στιγμή

να φυλακίσεις μια οποιαδήποτε στιγμή

ο χρόνος θα ήταν αδύναμος απέναντί σου

ή τουλάχιστον λιγότερο εχθρικός

και θα μπορούσες να ταξιδεύεις διαρκώς

σαν ένας Οδυσσέας που όλο επιστρέφει

χωρίς να σκέφτεσαι ότι σε λίγο θα νυχτώσει

χωρίς να σκέφτεσαι ότι η ταινία θα τελειώσει

χωρίς να σκέφτεσαι ποτέ την ώρα.

Οι άνθρωποι δέσμιοι του χρόνου και της σύμβασης, σαν το εγκλωβισμένο ασπρόμαυρο γατάκι στη μεγάλη βιτρίνα του διάσημου καταστήματος που περιγράφει ο ποιητής. Προσωπεία. Θεσμοί και κανόνες που μοιάζουν με φυλακή. Ωραίος καιρός που ξαφνικά μετατρέπεται σε βροχή. Ψιχαλίζει κι οι άνθρωποι τρέχουν πανικόβλητοι να προφυλαχτούν κάτω από υπόστεγα. Ανοίγουν ομπρέλες, για να νιώθουν ασφαλείς. Άστεγοι και άγνωστοι, σε σύγχρονες πόλεις ανοιχτές, όχι τις περίκλειστες της αρχαιότητας και του Μεσαίωνα. Κίνηση και βιασύνη, συνέπεια, προγραμματισμός.

Ζωή χωρίς αυξομειώσεις. Μονότονη. Σαν μια ευθεία σε καρδιογράφημα. Φύλλα οι ζωές μας που καταλήγουν στο φρεάτιο, παρασυρμένα από το νερό της βροχής.

Ο Διονύσης Στεργιούλας εντάσσει με μαεστρία τους διηνεκείς ανθρώπινους προβληματισμούς και τα υπαρξιακά αδιέξοδα σε αυτό το αφηγηματικό βιβλίο περιπέτειας με κέντρο τον μικρό δρόμο που προσωποποιείται και γίνεται λεωφόρος, η ίδια η πόλη, η ζωή. Με οπτική κινηματογραφική και λόγο καίριο, χωρίς ούτε λέξη περιττή, σκηνοθετεί τη ζωή του ανθρώπου που έρχεται αντιμέτωπος με τον ίδιο του τον εαυτό.

Οι θαυμαστές φαντασιώσεις ανατριχιάζουν με τη λάμψη της φωτιάς και του σκοταδιού που εκπέμπουν. Η παράσταση της ζωής που σκηνοθετεί ο ποιητής με ηθοποιό τον άνθρωπο (ή μήπως θεατή που παρακολουθεί παθητικά;) καταλήγει στην Ηρακλείτεια φιλοσοφία της μόνιμης μεταβλητότητας. Οι ανθρώπινες μορφές περιγράφονται με το θολό και ομιχλώδες του όλα δεν είναι και όλα είναι, του Ηράκλειτου. Μόνον τα πρόσωπα του τώρα, τα παρόντα, εμφανίζονται με περίγραμμα. Τα υπόλοιπα χάνονται μέσα στο θολό και το αόριστο, στην αέναη ροή του γίγνεσθαι, της αλλαγής των εποχών και των πραγμάτων. Ενταγμένο στη φιλοσοφική αυτή αντίληψη, το ποίημα κλείνει με το σχήμα του κύκλου, όπως άρχισε.

Όμως η ζωή, παρά τα αβυθομέτρητα σημεία και τις αχαρτογράφητες πορείες, παρά τα παράδοξα που περικλείει, έχει τη γοητεία της.

[…] Και τότε άκουσες μια μουσική θεσπέσια

να έρχεται από άγνωστη πηγή

μια μουσική που έσβηνε τους άλλους ήχους

και γέμιζε τον δρόμο με τις νότες της. […]

Το παράδοξο του ζην του Διονύση Στεργιούλα είναι έργο υποβλητικό, καθηλωτικό, με στοιχεία σαρκαστικά και ηθοπλαστικά, που υμνεί τη ζωή με τις δυναμικές της. Τη διαχρονική θεματική συνοδεύει το υψηλής αισθητικής εικαστικό του εξωφύλλου, έργο του ποιητή, αλλά και το σημαντικό πλεονέκτημα πως διατηρεί τον ρυθμό, τη φρεσκάδα, την αμεσότητα και τη γοητεία του μέχρι τον τελευταίο στίχο. Ο ενδόμυχος πεσιμισμός που ενοχοποιεί την ηθική ανεπάρκεια του ανθρώπου και την αναποτελεσματικότητα των θεσμών, εκπέμπει κάτι από το spleen του Μπωντλέρ, ενώ η σύνθεση, στο σύνολό της, συνιστά εικονογραφία της εποχής και της τραγικότητας της ύπαρξης.

Λίλια Τσούβα

(Δημοσίευση στον Βιότοπο Πολιτισμού Culture Book, 25.5.21.)