Ο Ρωμανός ο Μελωδός σε νεοελληνική απόδοση

[Για τα βιβλία του Θεόφιλου Πουταχίδη

  Επί πέτρας ασείστου, Εκδ. Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2024 

  & Εδώδιμο ειλητάριο, Εκδ. Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2022]

Τα κοντάκια του Ρωμανού του Μελωδού αποτελούν λογοτεχνικά κείμενα πολύ μεγάλης ποιητικής αξίας. Για να φτάσει σήμερα αυτό να θεωρείται αυταπόδεικτο, έχουν περάσει δεκαπέντε αιώνες και ο λόγος του έχει επηρεάσει στο μεταξύ, συνειδητά ή εν αγνοία τους, πλήθος δημιουργών. Ο θαυμασμός και η αναγνωστική προσκόλληση σε έργα αυτού του φιλολογικού, θεολογικού και αισθητικού ύψους οδηγούν σε εσωτερικές διεργασίες που συνήθως έχουν απτά αποτελέσματα στη ζωή μας και στη γραφή μας. Ο Ρωμανός εξαντλεί κάθε φορά το θέμα του ποιητικά, δραματολογικά και θεολογικά. Η τεχνική του υπερεπάρκεια ωστόσο και το ταλέντο ή κάποιες έμφυτες κλίσεις δεν θα ήταν αρκετά, εάν από τα κείμενά του έλειπε το απροσδιόριστο στοιχείο που χαρακτηρίζει όλα τα σημαντικά σύνολα έργων και γίνεται αντιληπτό μόνο διά του αποτελέσματος. Εκφράσεις του όπως «παιδίον νέον ο προ αιώνων Θεός» προκαλούν τον διαχρονικό θαυμασμό όσων αγαπούν την ποίηση. Η αστείρευτη έμπνευσή του δεν αφορά τόσο τη θεματολογία του, που προέρχεται κατά κανόνα από προϋπάρχουσες αφηγήσεις των ιερών κειμένων, όσο την προσέγγιση αυτών των θεμάτων από διαφορετικές οπτικές γωνίες και με ποικίλους εκφραστικούς τρόπους, με την αξιοποίηση κάθε δυνατότητας για διάλογο μεταξύ των προσώπων που πρωταγωνιστούν. Ακόμη αξιοποιεί πλήθος στοιχείων και εκφράσεων της καθημερινής ζωής, αφού προτιμά, όπως προκύπτει από συγκεκριμένες αναφορές του, τη γλώσσα των «αλιέων» από τη γλώσσα των φιλοσόφων. Και ας βρίσκεται πολύ συχνά εγγύτερα στο πνεύμα των φιλοσόφων. Δεν αισθανόταν λόγιος που απευθύνεται σε λογίους, αλλά άνθρωπος του λαού που απευθύνεται σε όλους. Έκρινε ότι για να μιλήσει στην ψυχή τους έπρεπε πρώτα να μιλήσει στη γλώσσα τους. Όπως οι εικόνες ήταν, κατά τον Ιωάννη Δαμασκηνό, τα βιβλία των αγραμμάτων, έτσι και ο λόγος του Ρωμανού μπορούσε να μεταδώσει θεολογικές αλήθειες χωρίς τη χρήση δυσνόητων λέξεων και πολυσύνθετων συλλογισμών. Πρέπει βεβαίως να σημειωθεί ότι, παρά τον απλό και κατανοητό του λόγο, είναι θεολογικά και δογματικά άτρωτος.

Οι σύγχρονοί του θα πρέπει να αντιμετώπισαν όχι μόνο με θαυμασμό (ή και ορισμένοι με άρνηση) το φαινόμενο Ρωμανός, αλλά και με απορία. Η πραγμάτευση των θεμάτων του γίνεται με μεγάλη ελευθερία και συχνά με γλώσσα που εκπλήσσει, αφού ακούμε πρόσωπα καθαγιασμένα από την ιερή παράδοση και από τα εκκλησιαστικά κείμενα να μιλούν με αφοπλιστική αμεσότητα, η οποία πιθανότατα χαρακτήριζε και τον ίδιο τον Ρωμανό, που φαίνεται ότι ήταν άνθρωπος με μεγάλο εύρος ενδιαφερόντων, φιλομαθής, με διαρκή περιέργεια για κάθε τομέα της καθημερινής ζωής. Οι συνομιλίες που παραθέτει αποτελούν, στις περισσότερες περιπτώσεις, έτοιμο προς δραματοποίηση υλικό. Και οι ερμηνευτικές δυνατότητες είναι περισσότερες από όσες αρχικά διακρίνονται. Στους διαλόγους του καλύπτεται μεγάλο φάσμα των ανθρώπινων σχέσεων, αλλά και βαθύτερων δομών που τις διέπουν, αφού η θρησκευτική ποίηση του Ρωμανού (και της πλειονότητας των βυζαντινών ποιητών) επιτελούσε στην εποχή της παράλληλα και τον ρόλο της κοσμικής ποίησης, όπως συνέβαινε παλαιότερα σε έναν βαθμό με τα έπη του Ομήρου και με τα έργα των τραγικών ποιητών. Ένα παράδειγμα διπλής ή εκτός πλαισίου ανάγνωσης: Στο κοντάκιο «Των αγίων τριών παίδων» διαβάζουμε εκφράσεις που χαρακτηρίζονται από έντονα αντιεξουσιαστικό περιεχόμενο. Οι τρεις νέοι που συγκρούονται με τον βασιλιά και με το περιβάλλον του, επειδή δεν θέλουν να προσκυνήσουν το χρυσό είδωλο που συμβολίζει την εξουσία του, θυμίζουν, τηρουμένων των αναλογιών, τους επανασταστημένους νέους όλων των εποχών. Οι άνθρωποι του βασιλιά τούς λένε, μεταξύ άλλων, ότι είναι καλά παιδιά και ότι πρέπει να σκεφτούν τα νιάτα τους και να μην αδικήσουν τον εαυτό τους, επειδή η ζωή δεν πουλιέται για να την αγοράσουν ξανά. Εκείνοι όμως δεν λαμβάνουν καν υπόψη αυτού του είδους τις συμβουλές...

Μπορείτε να διαβάσετε το υπόλοιπο κείμενο εδώ.