Παρασκευή, 31 Οκτωβρίου 2014

Βιβλία από τη Θεσσαλονίκη*
(Τσίζεκ - Χριστιανόπουλος - Σφυρίδης)

Το βιβλίο Κάρολος Τσίζεκ, 7 Δεκαετίες, Ιστορική Αναδρομή στο Έργο του (Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Θεσσαλονίκη 2013) περιλαμβάνει φωτογραφίες έργων τού γνωστού από την επιμέλεια των εκδόσεων της «Διαγωνίου» ζωγράφου, γραφίστα και λογοτέχνη και τρεις μελέτες για το έργο του, που έχουν γραφτεί από τον Περικλή Σφυρίδη, τη Θούλη Μισιρλόγλου και τον Ντίνο Χριστιανόπουλο. Η εικονογράφηση καλύπτει μία περίοδο που αρχίζει από τη δεκαετία του 1940 (όταν ο ζωγράφος συνεργαζόταν με το λογοτεχνικό περιοδικό «Κοχλίας», με συνεργάτες τον Πεντζίκη, την Καρέλλη, τον Θέμελη, τον Κιτσόπουλο, τον Βαρβιτσιώτη, τον Σβορώνο) και φτάνει στον εικοστό πρώτο αιώνα. Ιδιαίτερα το γραφιστικό έργο του Κάρολου Τσίζεκ τον αναδεικνύει σε έναν από τους πρωτοπόρους παγκοσμίως καλλιτέχνες της γραφιστικής, τουλάχιστο κατά το τρίτο τέταρτο του εικοστού αιώνα. Αξεπέραστα έργα του είναι κατά τη γνώμη μου τα εξώφυλλα των πρώτων τευχών του περιοδικού «Διαγώνιος» (1958-1962) και μερικά εξώφυλλα βιβλίων της ίδιας περιόδου, όπως π.χ. στην ποιητική συλλογή Ο θάνατος του Μύρωνα του Νίκου Αλέξη Ασλάνογλου. Στη συνέχεια, αν και υπάρχει ανανέωση, τα μοτίβα και οι χρωματικοί συνδυασμοί κινούνται τις περισσότερες φορές στους ήδη γνωστούς δρόμους, χωρίς ωστόσο να μπορεί να μιλήσει κανείς για επανάληψη. 

Το μικρό λεύκωμα με τίτλο Η Συλλογή Φωτογραφίας του Ντίνου Χριστιανόπουλου – Δεύτερη επιλογή (Θεσσαλονίκη 2012) περιλαμβάνει μερικές από τις αγαπημένες φωτογραφίες της προσωπικής συλλογής του ποιητή. Όλες οι φωτογραφίες είναι ασπρόμαυρες και ταξινομούνται ως εξής: Διάφορες, Θεσσαλονίκη, Τέχνη (αρχαία), Τέχνη (βυζαντινή), Τέχνη (νεοελληνική), Προσωπικότητες, Ντίνος Χριστιανόπουλος και φίλοι. Οι περισσότερες φωτογραφίες είναι καλλιτεχνικά άρτιες, αν και το κριτήριο για την επιλογή τους είναι, σύμφωνα με τον επιμελητή της έκδοσης Άρι Γεωργίου, η «πραγματική αξία» τους για τον ίδιο τον ποιητή. Ο τρόπος ταξινόμησης στις συγκεκριμένες κατηγορίες και οι ιστορίες που αφηγούνται, χωρίς λέξεις, οι φωτογραφίες, αποκαλύπτουν ενδιαφέροντα και ευαισθησίες του συλλέκτη. Αυτοέκδοση που κυκλοφόρησε σε τριακόσια αντίτυπα. Είχε προηγηθεί, το 1998, μια πρώτη επιλογή. 

Μέσα από την καταγραφή γεγονότων από την περίοδο της γερμανικής Κατοχής και την περιγραφή των αλλαγών που επέφερε η αντιπαροχή στο οικιστικό περιβάλλον, ο συνοικισμός Χαριλάου της Θεσσαλονίκης αναδεικνύεται σε πρωταγωνιστή του διηγήματος του Περικλή Σφυρίδη Η ανακομιδή του Χαριλάου (Μπιλιέτο, Αθήνα 2013). Στις 25 σελίδες του διηγήματος παρακολουθούμε τη μεταμόρφωση, κατά τη διάρκεια του εικοστού αιώνα, μιας τοποθεσίας της παλιάς Θεσσαλονίκης, από προάστιο που φιλοξενούσε στρατιωτικές αποθήκες σε σημαντικό τμήμα του ιστού της σημερινής πόλης. Οι δύο συνομιλητές, «μηρυκάζοντας τις αναμνήσεις» τους, αρνούνται να δεχτούν την «ομογενοποίηση» που έχει επέλθει στις κοινωνικές σχέσεις μέσα σε λίγες δεκαετίες και βρίσκουν διέξοδο στη μνήμη. Η πείνα, τα συσσίτια της Κατοχής, οι πολλοί Ρώσοι, Αρμένιοι και Σέρβοι που κατοικούσαν εκεί, οι γραφικοί τύποι, τα κτίρια που κατεδαφίστηκαν, ξανάρχονται στην επιφάνεια στη διάρκεια μιας σχετικά σύντομης συζήτησης και φωτίζουν το άχρωμο (σύμφωνα με την οπτική του συγγραφέα) παρόν. Το παράδοξο του διηγήματος είναι ότι η περίοδος της Κατοχής, της φτώχειας και των στερήσεων προσεγγίζεται με σχεδόν νοσταλγική διάθεση, ενώ η περίοδος της ευμάρειας με αδιαφορία που φτάνει στην απαξίωση. Ίσως, παράλληλα με την αντιπαροχή που αφορά στα κτίρια, μία άλλου είδους αντιπαροχή που αφορά στις εσωτερικές αξίες και στις στάσεις ζωής (και είχε ως αντάλλαγμα την υλική ευημερία) επηρέασε τους κατοίκους του συνοικισμού και όλης της χώρας κατά το τελευταίο τέταρτο του εικοστού αιώνα. Ο συγγραφέας όμως δεν εστιάζει σε αυτή τη διάσταση. 
[*Πρώτη δημοσίευση: Περιοδικό Οδός Πανός, τχ. 161, Ιανουάριος-Μάρτιος 2014, σελ. 117-118]